Dank, voorzitter. Dit is een mooi tijdstip, als een van de eerste sprekers van de nieuwe dag. Het is wel een tijdstip waarop ik de gewoonte heb om te zeggen: doen we er nog een?
Ik begin dus toch maar echt met een grote morele oproep. Als we er nu niet in slagen om samen te werken, zal het vertrouwen in de politiek verder afnemen. Dan zakken we door een ondergrens die niet alleen politiek, maar ook maatschappelijk en moreel van betekenis is. Politiek gaat niet alleen over het benadrukken van verschillen. Het gaat over het zoeken naar wat ons bindt en over de bereidheid om samen oplossingen te vinden. De nieuwe helden zijn daarom niet degenen die het hardst roepen en die de verschillen het grootst maken. De nieuwe helden zijn de bruggenbouwers, mensen die bereid zijn naar elkaar te luisteren, verschillen te overbruggen en samen het land verder te helpen. Nederland heeft geen behoefte meer aan tegenstellingen, maar aan verbindingen en oplossingen.
De troonrede viel mij op één aspect enorm tegen: wederom werden ouderen niet genoemd. Bijna 7,5 miljoen Nederlanders zijn 50 jaar of ouder, sinds kort ook onze minister van Onderwijs. Dat is ruim vier op de tien inwoners. Van de kiesgerechtigden is zelfs meer dan de helft 50-plus. Wie zegt dat ouderen een minderheid zijn, kijkt dus naar de verkeerde cijfers. "Ja, ik ben ouder dan 50, maar ik voel me jong" tellen we gewoon even mee voor deze discussie. Maar het verwondert mij dat deze groep nauwelijks wordt besproken in relatie tot het oplossen van de grote problemen waar Nederland mee wordt geconfronteerd.
50PLUS waarschuwt voor een politieke generatiestrijd, waarin ouderen als profiteurs worden neergezet of jongeren als verliezers. We moeten juist kijken naar een eerlijke verdeling van lasten en kansen tussen en binnen de generaties. Wij willen generaties verbinden met een generatiepact — ik heb dat van begin af aan aangeboden — en lef tonen om Nederland verder te helpen, want ouderen hebben de wijsheid en de lessen van het verleden, de jeugd heeft de toekomst en met z'n allen bepalen we het heden. Dit pact heeft mooie dingen voortgebracht in het verleden: AOW, pensioenen, het zorgstelsel en sociale voorzieningen. Ik leg dat vaak uit aan jongeren. Die zeggen: "O, is het een volksverzekering?" Ja, ja. "O, de pensioenen zijn uitgesteld loon" Ja, je bent nu bezig om het op te bouwen voor ons allen. Maar goed, daar hebben we dus nog veel aan te doen.
Veiligheid is geen vanzelfsprekendheid meer. De georganiseerde misdaad is diep doorgedrongen in onze samenleving, met bedreiging, intimidatie en het ronselen van jongeren. Tegelijkertijd staat de rechtsstaat onder druk door personeelstekorten bij politie, OM, rechtspraak en advocatuur en een gevangenissysteem dat op code zwart staat. 50PLUS wil echt blijven investeren in een sterke, zichtbare rechtsstaat. Dat is hartstikke hard nodig. Gewoon veilig in de avond een ommetje maken in je buurt moet terugkomen. Dat is niet ouderwets; dat is een sociaal stelsel van veiligheid.
Ook zorgfraude is een groot probleem. Er verdwijnen miljarden aan zorggeld naar fraudeurs in plaats van dat het gaat naar kwetsbare mensen. Wij spreken daarom liever over zorgcriminaliteit. Hieronder valt ook de explosieve toename van de handel in illegale medicijnen. Volgens Interpol is die in de top twee van de georganiseerde misdaad terechtgekomen. De aanpak is versnipperd. 50PLUS pleit daarom voor een regeringscommissaris zorgfraude die met gezag de aanpak landelijk kan coördineren. Geen bureaucratie, maar doorpakken. Zorgfraude terugdringen, met een hoog ambitieniveau.
Tot slot moeten ouderenmishandeling en financiële uitbuiting uit de taboesfeer. Ik ben enorm geschrokken toen ik de laatste keer bij Filomena in Rotterdam was. Er zijn zo veel gevallen van ouderenmishandeling. We moeten dit aan het licht brengen om het aan te pakken, want dit kan gewoon niet. Veel gevallen blijven verborgen achter de voordeur, waarbij ook familieproblemen, verslaving, psychische problemen en overbelaste mantelzorgers een rol kunnen spelen. 50PLUS wil meer aandacht voor signalering, preventie en bescherming, zodat ouderen veilig en waardig oud kunnen worden. Elke dag zetten miljoenen ouderen zich in voor anderen als mantelzorger, vrijwilliger, oppas voor kleinkinderen, bestuurslid, sportmaatje of buurman. Zij zorgen, helpen, luisteren, organiseren en verbinden.
Neem de mantelzorg. We hebben aan Ecorys, in opdracht van MantelzorgNL gevraagd om in te schatten wat het zou kosten als we al die huidige informele zorg in de samenleving, mantelzorgers, door professionele zorg zouden vervangen. Dat kost 32 miljard tot 44 miljard. Dit bedrag maakt één ding duidelijk: achter wat wij vaak als vanzelfsprekend beschouwen, schuilt een enorme maatschappelijke en economische waarde. Dit is geen kostenpost; dit is maatschappelijke kracht. Toch wordt het debat over vergrijzing te vaak beheerst door cijfers of uitgaven. Natuurlijk moeten we nadenken over betaalbaarheid, m aar wie alleen naar de kosten kijkt, vergeet de opbrengsten. Dat is de kern. Wij moeten daarom ook de waarde zichtbaar maken van mantelzorg, vrijwilligerswerk, kennis, ervaring, sociale betrokkenheid en verbinding tussen generaties. Dit is het fundament van Nederland. Als wij iedereen oproepen die vrijwilligerswerk doet onder de ouderen of mantelzorg levert, dan valt de democratie in elkaar. Dan zijn er geen museums meer open, zijn de sportscholen dicht en gaat er heel veel zorg verloren. Houd dus rekening met ze. Dat is het enige wat we vragen. Laat ze terugkomen in de troonrede.
En ja, we hebben wel wat te doen met AI, want in het algoritme komen ouderen ook niet voor. Ook klimaatbeleid gaat voor 50PLUS over kansen en innovatie. We moeten investeren in groene energie, meer elektriciteitsproductie, energiebesparing en nieuwe technologie. Dat is een investering die zich over tien jaar uitbetaalt, maar we durven er nu niet voldoende geld in te steken. Het betaalt zich terug. Kijk naar de enorme investering die momenteel in onze havens plaatsvindt. Het is echt geweldig wat daar gebeurt op het gebied van groene energie en alle andere nieuwe innovaties.
Dan toch naar die extreme hitte. Het is geen ongemak, maar een serieus volksgezondheidsprobleem geworden. Tijdens de hitteperiodes ontstaat er aanzienlijke oversterfte en lopen zowel ouderen als werkenden gezondheidsrisico's. Meer dan de helft van de Nederlanders woont momenteel in een woning die bij extreme hitte gezondheidsrisico's oplevert. Meer dan de helft. Naast hitteberoertes kunnen ook nierproblemen, oogproblemen en problemen met medicijngebruik ontstaan. Wij willen echt betere voorlichting hierop. We willen hittebestendige woningen, voldoende koelteplekken en extra bescherming voor kwetsbare groepen.
Nederland is groot geworden door lef en ondernemerschap en investeringen. De aanleg van de Nieuwe Waterweg werd destijds fel bestreden in deze Kamer vanwege de kosten, maar bleek uiteindelijk een motor te zijn voor economische groei, werkgelegenheid en veel betere voorzieningen. Ook vandaag moet Nederland durven investeren. Breid de Rotterdamse haven en de Maasvlakte uit, verbeter de infrastructuur en benut kansen voor een energiehub en zorg uiteraard voor nog meer werkgelegenheid. Tegelijkertijd moeten we investeren in kunstmatige intelligentie en innovatie. Ja, ik ken ook de gevaren. Dit gaat echt de arbeidsproductiviteit verhogen, de overheid efficiënter maken en administratieve lasten verminderen. AI kan bijvoorbeeld helpen bij medische diagnoses en het opstellen van processen-verbaal, zodat professionals meer tijd hebben voor hun kerntaken. Zelfs de mensen in de uitvoering bij het UWV zeggen: als we alles wat door AI gegenereerd wordt in kunnen voeren en goed kunnen controleren, scheelt dat 40% van onze tijd. Hier liggen toch gewoon kansen? Denk dus niet vanuit beperkingen, maar vanuit kansen. Zoals Thorbecke destijds al zei in deze Kamer naar aanleiding van een zware discussie over die Nieuwe Waterweg: het is een gewaagd werk, maar een werk dat wij moeten wagen.
50PLUS pleit voor een breed vaccinatieprogramma om mensen gezonder oud te laten worden. Preventie is niet alleen goed voor de gezondheid, maar kan ook voorkomen dat mensen later zwaardere en duurdere zorg nodig hebben. We hebben er in dit debat al gelukkig wat tijd aan kunnen besteden. Tegelijkertijd is het een doorn in het oog dat de kosten van medicijnen soms torenhoog zijn. Dat vraagt om slimmer en doordachter beleid. Nederland moet sterker samenwerken bij de inkoop en betere afspraken maken met de farmaceutische industrie. Dit kan echt beter. Dit kan ook goedkoper. Goede medicijnen en preventieve zorg moeten beschikbaar zijn voor eenieder die ze nodig heeft. Gezond oud worden mag geen kwestie zijn van hoeveel geld je hebt.
Over de gordelroosvaccinatie zeg ik nog maar één ding: haal het leeftijdsplafond eraf. Ik snap dat we niet tot in het oneindige geld hebben, maar iedereen boven de 60 een vaccinatie is geen kwestie van geld; dat is een kwestie van een menselijk gebaar om echt heel veel pijn te voorkomen.
Dan toch nog even over de positie van gemeenten. Gemeenten snakken naar meer autonomie en ruimte voor maatwerk. De bureaucratie en de lastendruk zijn enorm. We zijn op dat punt echt uit balans. Meerdere rapporten schrijven daarover. In de praktijk loopt men soms echt vast. Er wordt geluisterd en begrip getoond, maar vervolgens komt er onvoldoende financiële compensatie. Een concreet voorbeeld is de inflatiecorrectie. Alleen al in 2024 bedroeg het verschil tussen de geraamde en de uiteindelijke inflatie 400 miljoen per jaar. Daar zit een principiële kwestie achter. Wie verantwoordelijkheden bij de gemeenten neerlegt, moet de gemeenten ook de middelen geven om die verantwoordelijkheid waar te maken.
Kunnen we misschien ook eens die mooie motie over publieke toiletten, die zo breed gesteund is, waarmaken in de praktijk? Die zijn namelijk hartstikke hard nodig.
Het nieuwe pensioenstelsel vindt iedereen maar een lastig onderwerp. Dat vinden wij niet, want het is ingevoerd met de belofte van een eenvoudig, transparant en koopkrachtig pensioen. Die wordt niet waargemaakt. Dat vraagt om reparaties en een scherpe controle. Daar komt bij dat de rendementen op de beleggingen van ons uitgestelde loon achterblijven. Nu al hebben we vele, vele miljarden misgelopen. Als rendementen tegenvallen, lopen deelnemers over de jaren heen echt heel veel pensioen mis en wij met z'n allen heel veel belastinggeld. We hebben het over honderden miljoenen. Daarom moeten we nu transparant zijn over de kosten, de risico's en de behaalde rendementen, want over tien jaar mag niemand zeggen: we hadden dit kunnen weten, maar we hebben niet genoeg opgelet. Pensioengeld is uitgesteld loon van miljoenen Nederlanders. Het bijhouden van de inflatie is wel het minste wat verwacht kan worden.
De box 3-discussie. Wij zitten daar middenin, maar die is ook een lakmoesproef voor ons allen en onze democratie. Het huidige systeem kan niet eindeloos blijven bestaan. Anders lopen we niet alleen het risico op nieuwe juridische problemen, maar ook op het mislopen van vele miljarden voor de schatkist. Nederland heeft behoefte aan zo snel mogelijk een eerlijke en uitvoerbare regeling voor het belasten van vermogen. Dat is geen belasting op fictieve rendementen die mensen niet daadwerkelijk hebben ontvangen, maar een systeem dat uitgaat van de werkelijke opbrengst van het vermogen bij verkoop. Ik ga hier niet een hele zware en technische discussie aan, maar dit raakt ook mensen met alleen een AOW'tje en een bescheiden aandelenpakket dat zij als aanvulling op hun pensioen hebben opgebouwd. Vermogen gaat dus niet alleen over die allerrijksten; het gaat over ons allemaal. Een gevleugelde uitspraak is toch, ook voor 50PLUS: 50PLUS heeft niets tegen rijkdom, maar wel tegen armoede.
Ik wil ook even stilstaan bij de handel en internationale samenwerking. Nederland is van oudsher een handelsland en heeft dankzij zijn strategische ligging een sterke positie in Europa en de wereld. De huidige onzekere geopolitieke tijden vragen om een herijking van onze internationale partnerschappen en om nieuwe investeringen. Naast investeringen in onze strategische autonomie, die steeds belangrijker wordt, kijken we ook naar wat dichtbij is. 50PLUS wil daarom prioriteit geven aan een intensieve handels- en samenwerkingsrelatie met Suriname, niet vanuit afhankelijkheid, maar vanuit gelijkwaardigheid en wederzijds voordeel. Er liggen kansen op het gebied van handel, toerisme, landbouw, onderwijs en veiligheid. Dit is een unieke kans voor ons allen.
Ik sluit af. 50PLUS staat voor een samenleving waarin mensen niet worden afgeschreven omdat ze ziek, oud, afhankelijk of minder mondig zijn. Juist voor hen moet de overheid staan. Vergeet nooit: bruggenbouwers zijn de nieuwe helden.
Ik dank u wel.
Uitspraken Jan Struijs, 16 sep