Wijziging van de Archiefwet 1995 ter verruiming van de mogelijkheden om archiefbescheiden die in een archiefbewaarplaats berusten en die persoonsgegevens bevatten, ter raadpleging en gebruik beschikbaar te stellen (36889)

Dank u wel, voorzitter. Met dit wetsvoorstel worden de mogelijkheden om toegang te geven tot overheidsarchieven die persoonsgegevens bevatten, verruimd. Hoewel het wetsvoorstel een bredere reikwijdte heeft, is de aanleiding voor het wetsvoorstel de onlinetoegang tot het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Daarin zit een te maken belangenafweging tussen het recht op informatie en het recht op de bescherming van persoonsgegevens. Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, het CABR, is het oorlogsarchief dat dossiers bevat van 425.000 Nederlanders die na de Tweede Wereldoorlog werden verdacht van collaboratie. Het zijn dossiers van mensen, met allerlei persoonlijke gegevens van daders, maar ook van mensen die alleen verdacht waren, en met namen van slachtoffers, gegevens over omstanders en getuigen. Vaak zijn de direct betrokkenen overleden, maar soms gaat het over mensen die nog leven. Al die mensen hebben ook nabestaanden. Dat zijn mensen die ook vandaag de dag nog steeds leven met onbeantwoorde vragen en doorgegeven trauma's, en mensen die zonder zelf iets gedaan te hebben, na de oorlog te maken kregen met stigma en sociale uitsluiting. De dossiers komen tot leven in de gesprekken die ik heb gevoerd en de artikelen die ik heb gelezen over mensen die in het archief voorkomen. De dossiers vertellen allemaal bijzondere verhalen. Neem het verhaal van Judith Zilversmit. Zij kreeg in 2024 onverwacht een bericht op Instagram van de kleindochter van de vrouw die haar vader had verraden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat leidde voor haar tot nieuwe vragen en een nieuwe zoektocht naar het verhaal van haar vader, waar ze vorig jaar over schreef. Zij pleit voor volledige openbaarmaking van het archief. Of het verhaal van journalist Jos Verlaan. Hij ontdekte via de strafdossiers dat zijn grootvader bij de NSB had gezeten. Hij schreef in 2024 over wat het betekende om die familiegeschiedenis onder ogen te zien en over hoe hij uiteindelijk de schaamte te boven kwam. Ook voor de Joodse gemeenschap is het belangrijk om de geschiedenis van de familie terug te kunnen vinden. De onlinetoegang tot het archief maakt dit straks voor veel meer mensen mogelijk. Maar er is ook een andere kant die ik wil benoemen: kinderen en kleinkinderen van collaborateurs die vertellen hoe zij vandaag de dag nog steeds kampen met de gevolgen hiervan. Er was bijvoorbeeld iemand die vertelde over benauwdheidsklachten bij de huisarts. De huisarts zag niks geks, maar vroeg door: had diegene een trauma had meegemaakt of was er iets anders? Toen het hoge woord eruit kwam, bleek het stress te zijn over de openbaarmaking van de archieven. Zij zeggen: is er alleen een recht om te weten of is er ook een recht om te vergeten? Iemand anders vertelde hoe zijn vader door een fout in zijn jonge jaren al zwaar gestraft was, strafrechtelijk, door opsluiting na de oorlog, door de omstandigheden in de interneringskampen en door het leven met schaamte en geheimhouding. Ongefilterde onlinetoegang tot het CABR voelt dan als een vierde straf. Voor hen is het extra lastig dat zij zich niet kunnen beroepen op de AVG, omdat die alleen op levenden van toepassing is. Het CDA kijkt door de bril van al deze verhalen naar het wetsvoorstel. Het wetsvoorstel draait om de vraag hoe openbaarmaking van het CABR en het digitaal doorzoekbaar maken van dit archief, rekening houden met al deze belangen, al deze gevoelens en al deze verhalen. Wat het CDA betreft bevat het wetsvoorstel dat nu voorligt een goede balans. Er wordt nadrukkelijk gekozen voor digitalisering en openbaarmaking, omdat dit het voor slachtoffers en nabestaanden mogelijk maakt om meer te weten te komen over wat er in de oorlog is gebeurd. Ook voor onderzoekers is dit van belang. Een digitaal toegankelijk archief kan antwoorden geven op zaken waar mensen al decennia naar op zoek zijn. Dat komt ook omdat het archief was geordend op de namen van daders en verdachten, wat het voor slachtoffers heel moeilijk maakte om de juiste dossiers te vinden. Tegelijkertijd bevat het wetsvoorstel passende maatregelen om de verschillende belangen zorgvuldig tegen elkaar af te wegen, waaronder het belang van een zorgvuldige bescherming van de persoonsgegevens. Dat gebeurt onder andere door de afbakening in de wet van het type archief, de in de wet opgenomen te treffen maatregelen voor het maken van de belangenafweging, de bevoegdheid voor de archivaris om hier nog extra waarborgen aan toe te kunnen voegen, de aanwijzing die nodig is van de minister, met de voorafgaande raadpleging bij de Autoriteit Persoonsgegevens en de verplichte internetconsultatie. Ook komt er een contactpunt waar mensen zich kunnen melden en gegevens direct offline gehaald kunnen worden als dat nodig is. Dat vinden we goed. Het gaat immers om bijzondere en strafrechtelijke persoonsgegevens die openbaar worden. Dat mag niet zomaar. Dat is de reden dat de Autoriteit Persoonsgegevens ingreep toen het archief al in 2025 openbaar gemaakt zou worden. Dit wetsvoorstel zorgt voor de juiste wettelijke grondslag om deze gegevens alsnog openbaar te maken, maar wel met de juiste waarborgen. Het CDA vindt dat daar een goede balans in gevonden is. We hebben nog wel de volgende vragen aan de minister. Ten eerste is er discussie over de vraag of de toegang tot het archief alleen via het aanmaken van een account mogelijk zou moeten zijn, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens heeft gevraagd. Het Centraal Joods Overleg wijst juist op het belang van anonieme toegang. Kan de minister iets uitgebreider ingaan op de hierin gemaakte belangenafweging? Het is ook lastig om er een oordeel over te vellen, omdat de AMvB's en de besluiten nog niet klaar zijn. Het is voor ons in ieder geval noodzakelijk dat belanghebbenden mee kunnen denken. In de afgelopen periode is hierover telkens in goed overleg gezamenlijk gesproken met zowel vertegenwoordigers van slachtoffers, zoals het CJO, als vertegenwoordigers van kinderen en kleinkinderen van collaborateurs. Kan de minister bevestigen dat dit ook de komende periode het geval blijft, als moet worden overlegd over de precieze manier waarop informatie wordt gepubliceerd? Deelt de regering dat dit niet alleen via de internetconsultatie over het besluit moet, maar ook in een structureel gesprek met alle betrokkenen, voor en na publicatie van het archief? Zo ja, hoe krijgt dit dan vorm? De minister geeft ook aan dat wordt gekeken naar manieren om het archief waar nodig te voorzien van context, onder andere om te voorkomen dat nabestaanden van daders opnieuw worden aangesproken over het verleden van hun voorouders. Kan de minister iets meer zeggen over hoe dit eruitziet? Heeft het Nationaal Archief hier voldoende capaciteit voor, ook gezien de recente berichten over het afstoten van taken? Voorzitter. Het archief belichaamt ook een groter belang en lessen voor vandaag. Verhalen over de oorlog moeten verteld blijven worden. De archieven zijn een belangrijke bron van informatie over de Holocaust, juist omdat zo weinig mensen de Holocaust hebben overleefd en hier niet direct van konden getuigen. Het archief schijnt het licht over een donkere periode waarin de rechtsstaat in Nederland buiten werking werd gesteld. Daarmee is het blijven beschermen van die rechtsstaat een opdracht voor ons allemaal. Tot slot, voorzitter. U heeft gezien dat collega Jeltje Straatman en ik vandaag een amendement op de Archiefwet hebben ingediend dat een ander onderwerp betreft. Ik wil dat graag kort toelichten. Mijn collega Straatman is namelijk al enige tijd bezig om aandacht te vragen voor herstel van misstanden die bij binnenlandse en interlandelijke adoptie hebben plaatsgevonden, van de afstandsmoeders in Nederland tot de geadopteerden uit Chili. Op 2 juli heeft het kabinet excuses aangeboden aan de vrouwen die tussen 1956 en 1984 gedwongen werden om hun pasgeboren baby's af te staan. Nog altijd zijn afstandsmoeders op zoek naar hun kinderen en kleinkinderen en zijn kinderen op zoek naar hun moeder. Toegang tot en inzage in de afstands- en adoptiedossiers die bewaard worden in onder andere het Nationaal Archief, kan voor hen doorslaggevend blijken in de zoektocht naar elkaar en in het ontdekken van de eigen familiegeschiedenis. De Tweede Kamer heeft via de motie-Michon-Derkzen al uitgesproken volledige toegang tot de dossiers te willen bewerkstelligen. Dit amendement zorgt ervoor dat de toegang tot de dossiers voor deze groep aanzienlijk wordt versneld, omdat niet gewacht hoeft te worden op de bredere wetgeving die hiervoor momenteel wordt opgesteld. Voor mensen die al jarenlang zoeken naar hun moeder, hun kind of hun eigen familiegeschiedenis, kan iedere maand wachten heel zwaar wegen, al helemaal omdat het gaat over mensen die al op leeftijd zijn. Graag hoor ik de appreciatie van de minister. Omdat we het amendement pas net voor het debat hebben ingediend, heb ik er ook alle begrip voor als hier extra tijd voor genomen wordt, bijvoorbeeld via een schriftelijke reactie. Tot zover mijn eerste termijn. Dank u wel.