IVD-aangelegenheden

Laten we daar vooral bij de behandeling langer bij stilstaan. Mijn veronderstelling nu en onze inzet is, juist door dat laatste blokje dat ik net toevoegde, dat alle waarborgen daar ook nog in zitten en ook in ons eigen parlementaire proces. Dus in die zin is het een heel zwaar middel, staatsnoodrecht. In de politieke sfeer is dat vaker langsgekomen. Als we kijken naar hoe je het feitelijk kunt inzetten, is het gewoon heel zwaar. Daar wijken we ook helemaal niet van af. Ik heb de indruk dat dat al stevig genoeg is, maar wellicht kunnen we die stappen nog doorlopen. Er is in elk geval vanuit de diensten, vanuit Binnenlandse Zaken of vanuit Defensie geen behoefte om daar lagere drempels op te hebben, maar we moeten ook niet naïef zijn. Mocht de situatie zich voordoen die we met z'n allen proberen te voorkomen, dan moet je snel kunnen schakelen en niet dan dit gesprek met elkaar hebben. Dat is eigenlijk de insteek. De heer Sneller had het over de waarborgen en vroeg of ze toekomstbestendig zijn. Mijn antwoord is vergelijkbaar in algemene zin. In het wetsvoorstel is naar de mening van het kabinet echt over de hele linie voorzien in voldoende rechtstatelijke waarborgen. We hebben ook echt geprobeerd om het op een toekomstbestendige manier in te richten. Hier waren ook andere vragen over, bijvoorbeeld of het techniekneutraal is en al die zaken. Daar kom ik ook op. Je wilt de waarborgen goed geregeld hebben. Want wat we hier uiteindelijk doen, is onze rechtsstaat beschermen. Wij zijn ervan overtuigd dat je in die balans moet opereren. Dat betekent bevoegdheden voor de diensten om ons te kunnen beschermen, maar in balans met waarborgen. Dat maakt dat we onze rechtsstaat overeind houden. Dan had nog een vraag van de heer Van den Brink en mevrouw Rajkowski over de techniekneutrale formuleringen. In algemene zin geldt, ook gelijk aan de vorige wet, van 2017, dat dit wetsvoorstel zo techniekneutraal mogelijk is opgeschreven, zodat we zo goed mogelijk rekening kunnen houden met nieuwe ontwikkelingen. Dat die nieuwe ontwikkelingen op ons af zullen komen, is in die zin de enige zekerheid die we hebben. Dus we hebben heel erg geprobeerd om dat te onderbouwen. Dat betekent dat we ook in zijn gegaan op bijvoorbeeld dreigingen vanuit de ruimte en de daarbij behorende fysieke infrastructuur. We hebben ook gekeken naar de term "bulkinterceptie". Dat is nu geformuleerd als een techniekneutrale aanduiding. Naar verwachting kunnen er namelijk in de komende jaren ook andere technieken worden gebruikt voor het intercepteren van gegevens en die vallen er dan ook onder. Daar hebben we dus echt ons best op gedaan, vooral degenen die in dat vakgebied zitten en ook vooruit kunnen kijken. Ik sluit niet uit dat we over een x-aantal jaar met elkaar gaan zeggen dat het daarop aangepast zal moeten worden, maar we hebben geprobeerd om dat zo veel mogelijk te voorkomen. Ik denk dat dat het meest eerlijke antwoord daarop is. Dan had ik twee vragen van de VVD over sancties. Een vraag was of de sanctielijsten uitgebreid kunnen worden, zodat naast hackers ook hun opdrachtgevers, financiers en dergelijke daaronder kunnen vallen. Ja, wat ons betreft zeker. Het kabinet zet zich ook echt proactief in om partijen die onze democratie ondermijnen te sanctioneren. Dat is een doorlopende inspanning en we proberen dat zo breed mogelijk aan te vliegen, zoals mevrouw Rajkowski vroeg. Het EU-cybersanctieregime biedt al mogelijkheden om niet alleen de uitvoerders van cyberoperaties te sanctioneren, maar ook natuurlijke en rechtspersonen die die operaties faciliteren, ondersteunen of aansturen. Er zijn tot nu toe al verschillende bedrijven en andere rechtspersonen gesanctioneerd. Dat laat ook zien dat we dat daadwerkelijk kunnen. Mevrouw Rajkowski vroeg of een halfjaarlijkse Europese review een goed idee is. Op zich wel. We steunen de intentie, maar wij willen onze aandacht expliciet blijven richten op het ontwikkelen van aanvullende sanctievoorstellen. De ervaring leert dat als je daarnaast nog allerlei reviews optuigt, ook al wordt de intentie om te zien hoe het loopt ook door ons gevoeld, je daarmee je aandacht en inzet versnippert. We willen liever onze aandacht hierop focussen. Daarom willen we nu niet voor een halfjaarlijkse review gaan, maar we zullen ons wel blijven inzetten om aanvullende sancties tegen kwaadwillende actoren in te stellen en om in de gaten te houden of ze goed werken. Dat doen we dus, maar ik zeg in de richting van mevrouw Rajkowski: geef ons niet een extra taak, zodat we misschien onze focus daarop verliezen. Dat zou zeker in deze fase heel zonde zijn. De heer Sneller had het over internationale samenwerking. Ik fluisterde net richting de minister van Binnenlandse Zaken: daar kom ik ook op, maar ik kan daar niet heel gedetailleerd op ingaan. Toen zei de minister van Binnenlandse Zaken: de minister van Defensie komt erop. Toen zei ik weer: maar niet heel gedetailleerd. Dat heeft ermee te maken dat we niet alles hier in de openbaarheid met u kunnen delen, maar de insteek die in het coalitieakkoord staat en de beweging die daarvoor nodig is, worden zeker ingezet, als ik het even zo algemeen mag houden. Het is precies zoals de minister van Binnenlandse Zaken aangaf: onze diensten behoren wereldwijd tot de toppers. Ze zijn onlangs door deskundigen uitgeroepen tot de top drie op Europees niveau. Daar zijn we natuurlijk heel erg trots op. Dat heeft vooral als effect dat andere diensten ons weten te vinden en zeggen: ik heb hier goede informatie voor je waarmee je je voordeel kunt doen; wat voor informatie kunnen we uitwisselen? Het feit dat je als zo betrouwbaar wordt gezien, heeft direct een goede impact op het beschermen van onze eigen veiligheid. Dat maakt ook dat de gesprekken met onze partners positief verlopen. We zullen aan andere tafels, waaraan we hierover niet in de openbaarheid spreken, een deel van uw Kamer daarin zo veel mogelijk meenemen, zoals we dat hebben ingericht. Helaas bevinden we ons op een gebied waarover we heel veel niet delen, misschien ook niet in dat verband, maar we zijn in ieder geval bezig met die insteek en die richting. Dan kom ik bij de heer Van Baarle. De minister van Binnenlandse Zaken is daar al uitvoerig op ingegaan. Hij had het over de samenwerking met andere inlichtingendiensten. Ik denk dat ik me helemaal kan aansluiten bij de minister van Binnenlandse Zaken. Het Nederlands belang is te allen tijde leidend. We hebben een eigen afwegingskader. Als in het afwegingskader andere besluiten worden genomen over hoe je samenwerkt met inlichtingendiensten, dan wordt dat aan een andere tafel met elkaar gedeeld. Maar wij zullen altijd staan voor het Nederlands belang. Dan had ik ten slotte nog een vraag van de heer Bos over … "Bosma", sorry. Het staat hier, maar ik weet echt wel dat u "Bosma" heet. Nu weten alle ambtenaren dat ook. Als ik me niet vergis, was de vraag over Strava van de heer Bosma. Ik kan zeggen dat admiraal Reesink al een tijd geen Strava meer gebruikt. Ik zei nog tegen hem: waarom zou je ook hardlopen? Hij beoefende een andere sport, dus daar kregen we een discussie over. Er bleek nog een kwetsbaarheid te zijn, waardoor enkele ritten uit het verleden nog traceerbaar waren. Ik ben het eens met de heer Bosma dat je dat echt niet moet willen. Daar is admiraal Reesink het ook mee eens. Hij betreurt dit en heeft direct de app van zijn telefoon verwijderd. We kwamen erachter dat zijn account daarmee nog niet verwijderd was, dus daar heeft hij ook op geacteerd. Het profiel is op privé gezet en er is meteen het verzoek gedaan om het account te laten verwijderen. Dit incident staat op zichzelf. Ik twijfel op geen enkele wijze aan de deskundigheid van de admiraal. Het feit dat we tot de toppers van de wereld behoren, komt mede dankzij het werk van deze man. Dat was het.