Integriteit openbaar bestuur

In een deel van het debat van de Kamer werd zelfs het risico benoemd dat het ertoe zou leiden dat mensen zich minder transparant opstellen. Ik denk dat dat niet het geval is. Volgens mij zal het bewustzijn groeien, maar ik zie niet dat daarmee het risico gepaard gaat dat mensen zich minder transparant gaan opstellen. De vraag of het in het politieke debat tot meer wantrouwen gaat leiden, is ook onderdeel van hoe wij het politieke debat met elkaar voeren. Je kunt in één zin tien insinuaties doen, maar je kunt niet met één zin tien insinuaties weerleggen. Dat speelt in veel meer politieke debatten. Ik zie de heer Clemminck knikken. Ik denk dat deze zorg Kamerbreed gedeeld wordt. Ik vind het goed om ons met elkaar bewust te zijn van hoe we het debat voeren. Maar de relatie die wordt gelegd dat zo'n register daartoe zou leiden, zou betekenen dat we het niet nu al zouden moeten zien. Ik denk dus dat die causale relatie er niet is. Wel vind ik dat we daar met z'n allen, in elk debat, alert op moeten zijn. Ik zie de heer Clemminck knikken. PRO en D66 vroegen naar de termijn voor de inwerkingtreding van het register. Ik hoop dat ik met het schetsen van de achterliggende dilemma's duidelijk kan maken dat het niet zo makkelijk is. Het is niet zo dat het al klaarligt, ook niet — ik zit hier niet om vorige kabinetten te recenseren — dat er door vorige kabinetten maar is aangetreuzeld. Als je dit doet, moet je het goed doen. Daar komen serieuze vragen en serieuze dilemma's achter weg. Daarom is er zo expliciet geadviseerd om daar bij de vormgeving — nu ga ik toch tussendoor de vraag van mevrouw Tseggai beantwoorden, terwijl ik die ergens onderop heb liggen — stakeholders te betrekken en hen daarin mee te nemen. Dat is iets anders dan wat er al gedaan is. Er is in een eerdere fase door mijn voorganger een bijeenkomst met, volgens mij, twee groepen georganiseerd. Daar lag ook daadwerkelijk de vraag voor: wat zijn de voors en tegens van een lobbyregister? Ook de ofvraag stond daar centraal. Het advies van professor Braun ziet erop dat je die stakeholders moet betrekken in de hoevraag, omdat je dan een afgewogen keuze krijgt, maar ook een keuze waarbij al aan draagvlak et cetera is gewerkt. Misschien kan ik dan richting mevrouw Huizenga, die ik net vergat te noemen, zeggen dat de Open State Foundation een van die stakeholders is. Wat daar ligt wordt dus meegenomen in dit traject. Dit gaat dus dit najaar plaatsvinden, toelopend op de toezegging die ik heb gedaan, namelijk dat ik voor het einde van het jaar met keuzes kom. Ik zie dat mevrouw Tseggai een vraag heeft.