Wetsvoorstel Wet proactieve dienstverlening SZW

Voorzitter. Ik ben niet per se een ochtendmens, maar als jonge vader wen je daar gauw genoeg aan. Vroeg eruit, luier verschonen, broodjes smeren en samen ontbijten. Daarna douchen, frisse kleren aan, de tas inpakken met schone kleren, speentje mee en naar de opvang. Zo ziet mijn maandagochtend eruit. Het voelt heel eerlijk gezegd als de gewoonste zaak van de wereld, maar is dat zo? Zes op de tien hulporganisaties zien een stijging van gezinnen met kinderen die hulp nodig hebben. In het laatste rapport van het Armoedefonds, dat een aantal weken geleden is gepubliceerd, staat dat dit onder andere gaat om het niet hebben van een schooltas, gymspullen of een rekenmachine. Uiteindelijk kan dit leiden tot slechtere schoolprestaties en zelfs tot uitval op school, tot schoolverzuim. Zo vanzelfsprekend zijn die schone kleren, boterham met pindakaas en warme douche helemaal niet. Inmiddels gaat het om één kind in elke klas en in totaal om 551.000 mensen die in armoede leven in ons land. Daarbovenop zijn er nog 1,1 miljoen mensen die een kapotte wasmachine verwijderd zijn van leven in armoede. Voorzitter. Ik schets dit beeld omdat we niet mogen vergeten voor wie we deze wet maken. Als CDA geloven wij dat mensen verantwoordelijk zijn voor zichzelf én voor elkaar. Wij geloven in een verantwoordelijke samenleving, waarin mensen omzien naar elkaar. Gelukkig zijn er veel mensen in onze samenleving die helpen. Denk aan vrijwilligersorganisaties zoals Stichting Leergeld, SchuldHulpMaatje, Nationaal Fonds Kinderhulp, voedselbanken en Stichting Urgente Noden, maar ook sportverenigingen en kerken. Zonder hen en de duizenden vrijwilligers die zich belangeloos inzetten voor een ander zou de nood nog veel hoger zijn. Hoewel het CDA gelooft in een krachtige samenleving, zien wij natuurlijk ook een rol weggelegd voor de overheid: een overheid die een schild is voor hen die minder makkelijk mee kunnen komen. Ik gebruik bewust het woord "kwetsbaren" niet, want eerlijk is eerlijk: we hebben het ook wel wat moeilijk gemaakt met z'n allen. We zien graag een overheid die zich dienstbaar opstelt, en dus niet pas in beweging komt nadat iemand zelf het juiste loket, het juiste formulier en de juiste regeling heeft gevonden, maar zelf een stap naar voren zet als dat nodig is. Daarom zijn we als CDA ook zo blij met het wetsvoorstel voor proactieve dienstverlening dat nu voorligt. Deze wet heeft als doel om de bestaanszekerheid te versterken door het niet-gebruik terug te dringen. Dat is belangrijk, want het kan toch niet zo zijn dat er mensen zijn die onder de armoedegrens leven, terwijl ze geld laten liggen dat voor hen bedoeld is en dat ze ook ontzettend hard nodig hebben? Daar kunnen ze goede redenen voor hebben, bijvoorbeeld omdat het wantrouwen richting de overheid groot is, omdat ze bang zijn de aanvraag verkeerd in te vullen en door terugvorderingen in de schulden te komen, of omdat een bepaalde regeling moeilijk vindbaar is of gewoon bijna onmogelijk om aan te vragen. Dat laatste is belangrijk, want proactieve dienstverlening is ook een antwoord op een probleem dat wij zelf gemaakt hebben: een ingewikkeld stelsel van belastingen, toeslagen en inkomensregelingen. De Raad van State waarschuwt er terecht voor dat deze wet nooit een vervanging van de vereenvoudiging mag worden. Daar ging het net ook al kort over. Het CDA wil uiteindelijk een stelsel waarin mensen vooraf veel beter weten waar ze aan toe zijn en waarin ondersteuning automatisch wordt toegekend als dat verantwoord kan. Hier hebben we vorig jaar ook een motie over gediend. Ook in het coalitieakkoord is afgesproken het niet-gebruik en het risico op terugvorderingen te verkleinen door proactieve dienstverlening en door toe te werken naar het automatisch uitkeren van toeslagen. Mijn vraag aan de minister is dan ook: kan hij aangeven hoe het nu staat met het automatisch toekennen en uitkeren van regelingen en dus ook met de uitvoering van de motie die wij eerder hebben ingediend? Voorzitter. We snappen dat er gekozen is voor een aanpassing van de Wet SUWI, die wordt uitgevoerd door SUWI-partijen, UWV, SVB en gemeenten. Zij krijgen de ruimte om mensen te benaderen die mogelijk recht hebben op ondersteuning en om hun aanvraag eenvoudiger te maken. Die richting steunen wij. In onze gesprekken met diezelfde uitvoeringsorganisaties horen wij bovendien hetzelfde: zij staan te springen om aan de slag te gaan met deze wet. Zij zien het als een belangrijke eerste stap, maar uitdrukkelijk niet als eindpunt. Voorzitter. Daarmee kom ik op gegevens. Een essentieel onderdeel van de wet is het delen van gegevens. De Raad van State wees daar ook nadrukkelijk op. We hebben allemaal gelezen over de pilot met de AIO. Die liet het scherp zien: 995 mensen, potentieel rechthebbenden, zijn aangeschreven, en uiteindelijk kregen slechts 28 huishoudens een AIO-uitkering. Dat onderstreept het belang van waar we het vandaag over hebben. Een belangrijke verklaring was dat niet alle relevante inkomens- en vermogensgegevens beschikbaar waren. Dit onderstreept dat gegevens actueel én volledig moeten zijn om mensen gericht te kunnen helpen. Gegevens delen is voor het CDA echter nooit een doel op zich. Het moet gaan om noodzakelijke gegevens voor een duidelijk omschreven doel: stevige bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Vertrouwen van burgers vraagt dan ook om een overheid die zorgvuldig omgaat met wat zij over hen weet. Voorzitter. De wet regelt dat SUWI-partijen onderling gegevens kunnen delen. Een AMvB kan regelen dat zij ook gegevens van derden kunnen ontvangen voor proactieve dienstverlening. Dat vinden wij een belangrijk punt. Zonder de gegevens van derden zijn de gegevens waarover SUWI-partijen beschikken namelijk niet compleet genoeg om deze wet goed uit te kunnen voeren. Zowel de SVB als het UWV geeft aan inkomens- en vermogensgegevens van de Belastingdienst nodig te hebben voor het effectief tegengaan van niet-gebruik. Die mogelijk bestaat, mits de AMvB dit regelt. Kan de minister toezeggen dat de AMvB het mogelijk maakt dat de Belastingdienst gegevens van de SVB en het UWV mag overdragen voor het uitoefenen van proactieve dienstverlening? Heeft de minister daarnaast duidelijk en voldoende in beeld welke gegevens van andere derde partijen belangrijk zijn voor de uitoefening van proactieve dienstverlening? Zo ja, welke derde partijen zullen dan onder de AMvB komen te vallen? Voorzitter. Wat betreft het beschikken over noodzakelijk gegevens is er nog een ander concreet knelpunt. De regering heeft zelf aangegeven dat er een wijziging van de Wet SUWI nodig is om gegevens van de Belastingdienst en DUO aan gemeenten te verstrekken voor proactieve dienstverlening. Een AMvB alleen is dus niet voldoende, denken wij. Collega Ceder heeft daartoe twee amendementen ingediend. Daar hebben we het net al over gehad. Eén amendement ging over de Belastingdienst en één over de gegevens van DUO. Het CDA ziet de noodzaak hiervan in, juist omdat gemeenten aangeven deze gegevens nodig te hebben. Kan de minister aangeven hoe hij aankijkt tegen de uitvoerbaarheid van deze beide amendementen? Voorzitter. Dan de brug naar de andere domeinen. In het coalitieakkoord staat dat de uitvoering van toeslagen onder de Wet SUWI wordt gebracht, zodat gegevenswisseling en dienstverlening worden verbeterd. Tegelijkertijd ligt de Wet proactieve dienstverlening toeslagen, vanuit het ministerie van Financiën, nu in consultatie. Dat concept bevat iets interessants. Op verzoek van een burger kan Dienst Toeslagen in bijzondere gevallen namelijk contactgegevens en een korte duiding van de situatie delen met een aangewezen bestuursorgaan, zodat warme doorverwijzing mogelijk wordt. Daar wordt het natuurlijk interessant. Warme doorverwijzingen tussen bestuursorganen zijn namelijk van belang, maar in veel gevallen is het minstens zo belangrijk dat de overheid een burger kan doorverwijzen naar een private, informele organisatie. Een van de uitvoerders legde ons uit hoe relevant zoiets in de praktijk kan zijn. Een medewerker kan nu bijvoorbeeld iemand met geldzorgen een naam en telefoonnummer van een maatschappelijke organisatie geven en de volgende dag terugbellen met de vraag of het contact gelukt is. Maar echt samen bellen of iemand echt warm overdragen is juridisch nog niet altijd mogelijk. Dat is niet alleen een vreemde uitkomst, maar wat ons betreft ook onwenselijk. Een burger vraagt om hulp. De professional wil helpen, maar de overheid loopt tegen haar eigen grenzen en haar eigen kokers aan. Voor het CDA is hier het idee van subsidiariteit dus relevant. Niet elk probleem wordt door de landelijke overheid opgelost. Gemeenten, uitvoerders én maatschappelijke organisaties hebben ieder een eigen rol. Voorzitter. Een andere grens van deze wet is dat het niet alleen gaat om niet-gebruik, want proactieve dienstverlening betekent, wat het CDA betreft, niet alleen dat de overheid beter ontdekt wie ergens recht op heeft. De echte vraag is natuurlijk: hoe zorgen we ervoor dat die ondersteuning mensen ook daadwerkelijk bereikt? Juist de mensen die de weg naar de overheid niet vanzelf weten te vinden, komen we namelijk wel ergens anders tegen, bij de voedselbank, bij SchuldHulpMaatje, bij lokale vrijwilligersorganisaties of organisaties die echt dicht bij mensen staan. Zij kennen die mensen, zien vroeg of laat waar het financieel mis dreigt te gaan en hebben ook het vertrouwen dat bij de overheid soms ontbreekt. Wat het CDA betreft moeten we die krachten ook beter benutten, maar niet door de verantwoordelijkheden over de schutting te gooien. De overheid blijft namelijk verantwoordelijk voor goede inkomensondersteuning en dienstverlening. Maar we kunnen het maatschappelijk middenveld wel veel beter gebruiken als brug naar proactieve dienstverlening. Als iemand bij een voedselbank komt en mogelijk ook recht heeft op andere ondersteuning, hoe zorgen we er dan voor dat iemand niet alleen een folder meekrijgt of wordt doorverwezen naar een website maar daadwerkelijk wordt geholpen om de stap naar de gemeente, het UWV of de SVB te zetten? Hoe organiseren we met toestemming van betrokkenen een warme overdracht, zodat iemand niet opnieuw zelf zijn weg door het systeem hoeft te zoeken? Voorzitter. Daar ligt volgens mij een kans om proactieve dienstverlening ook echt tot proactieve bereikbaarheid te maken. Daarom dien ik in tweede termijn een motie in die de regering vraagt om bij de verdere uitwerking van de Wet proactieve dienstverlening structureel te kijken hoe gemeenten, UWV en SVB kunnen samenwerken met deze informele organisaties bij het signaleren, informeren en daadwerkelijk bereiken en begeleiden van deze mensen. Voorzitter. Dan wil ik stilstaan bij het discretionaire karakter, waarover het net ook al ging. Ik begrijp de keuze voor de kan-bepaling. Zowel UWV als VNG heeft bij ons aangegeven dat een onmiddellijke verplichting op dit moment te veel zou vragen van hen en ook van de organisaties, die nog niet allemaal even ver zijn. Proactieve dienstverlening mag bovendien niet ten koste gaan van de reguliere dienstverlening. Maar een kan-bepaling mag geen vrijbrief worden voor vrijblijvende en onverklaarbare verschillen. Partijen die we hebben gesproken zeiden terecht dat je de verschillen in dienstverlening niet alleen verkleint door elke uitvoeringsorganisatie hetzelfde werkproces voor te schrijven, maar ook door de lat stap voor stap te verhogen.