Die uitnodiging neem ik van harte aan. Heel fijn dat u die handreiking doet. Nee, we gaan niet "weer over links"; die uitnodiging staat voor iedereen, collega Den Hollander.
Voorzitter. Wij hebben van het nadenken over en het maken van die visie geleerd. De oorsprong en de kracht van het Nederlandse voedselsysteem moeten we niet alleen zoeken in de productieverhoging van na de Tweede Wereldoorlog, maar in de landbouwcrisis van 1886. De landbouw in ons kleine land kon toen niet concurreren met landen waar op grotere schaal gewerkt kon worden. Daarom investeerden we in coöperaties, kennisinstellingen, handelsrelaties en besloten we in te zetten op het toevoegen van waarde. Hierdoor ontstond een exportgerichte "veredelingslandbouw" — dat is een beetje een oude term, maar ik vond het wel mooi om die te gebruiken — met een belangrijke plek voor het dier in dat systeem. Dat is onze kracht.
In de opzet voor onze nieuwe visie staan daarom drie keuzes centraal. Ten eerste is dat voortbouwen op wat Nederland sterk heeft gemaakt: onze vruchtbare delta, kennis, coöperaties, exportgerichte veredelingslandbouw en een moderne voedselverwerkende industrie. Het gaat om betaalbaar voedsel voor iedereen met blijvende ruimte voor grondgebonden veehouderij en innovatieve hightechtuinbouw. Ten tweede moet die land- en tuinbouw passen binnen de milieugebruiksruimte, en een beweging maken naar meer circulaire landbouw. De politiek moet duidelijke doelen stellen en keuzes maken in de verdeling van ruimte. Boeren en tuinders kunnen vervolgens zelf de mogelijkheid krijgen om deze doelen te bereiken. Ten derde vraagt de omslag verantwoordelijkheid van de hele keten. Een boer of tuinder kan alleen investeren als verwerkers, banken en afnemers perspectief bieden.
Daarom heb ik een aantal vragen aan de staatssecretaris. In het regeerakkoord wordt gesproken van "productschappen 2.0". Ook de SER bepleit een publiek-private organisatie, net als de initiatiefnemers van het manifest 2050. In de glastuinbouw is men zich al aan het verenigen. Hoe ziet de staatssecretaris de totstandkoming van die productschappen 2.0 voor zich en welke voorbereidingen worden er getroffen? Hoe voorkomt de staatssecretaris dat de stapeling van beleidskosten en onzekerheid juist de investeringsruimte wegneemt die nodig is voor crisisbestendigheid en verduurzaming? Het Clingendaelrapport laat zien dat de voorraadvorming voor soja, aminozuren en vitamines tijdelijk kan helpen, maar dat dat afhankelijkheden niet wegneemt. Welke van deze afhankelijkheden vindt de staatssecretaris het meest urgent en welke structurele oplossingen hebben daarbij zijn voorkeur?
Voorzitter. Ons voedselsysteem is te complex om elkaar te blijven bevechten op meer of minder vee. We moeten weer gaan begrijpen wat de kracht van de Nederlandse voedselvoorziening is en wat onze positie in de wereld is. We importeren grondstoffen en exporteren kennis, technologie en hoogwaardige producten. Samenwerking tussen boeren, tuinders, coöperaties, bedrijven en kennisinstellingen is de bijdrage van Nederland aan wereldwijde voedselzekerheid. Die kracht moeten we opnieuw organiseren.
Uitspraken Joris Lohman, 23 sep